İnmenin aniden kapıyı çalan bir felaket gibi görünse de çoğu zaman yıllar süren sessiz bir ihmalin ve fark edilmeyen biyolojik risklerin bir sonucu olduğunu vurgulayan Gencer, 'Yalnızca hastayı değil; ailesini, sosyal düzeni ve ülke ekonomisini derinden sarsan bu tabloyu anlamak, damarların içinde sessizce olup bitenleri bilmekle başlar. Damar sertliği, yüksek kan yağları ve Lipoprotein (a) ilişkisi; beyne kan taşıyan damarlar esnek ve pürüzsüz bir yapıya sahiptir. Ancak kanda kolesterol ve yağ düzeylerinin yüksek seyretmesi (hiperlipidemi), bu damar duvarlarında zamanla 'plak' adı verilen sert tabakaların birikmesine yol açar; bu duruma damar sertliği denir. Daralan damarlar hem kan akışını zorlaştırır hem de aniden tıkanabilecek pıhtılara zemin hazırlar. Lipoprotein(a) ya da kısaca Lp(a). Lp(a), kanda kolesterol taşıyan ve yapısı gereği pıhtılaşmayı tetikleyerek damar tıkanıklığını hızlandıran özel bir parçacıktır. En önemli özelliği ise klasik kolesterolden farklı olarak diyetten veya spordan neredeyse hiç etkilenmemesidir. Bize ailemizden, yani genlerimizden miras kalır. Çok sağlıklı yaşayan, ideal kilosunda olan ve sigara içmeyen bir bireyde dahi yüksek Lp(a) seviyeleri genç yaşta damar sertliğine ve inmeye zemin hazırlayabilir. Bu nedenle her yetişkinin ömründe en az bir kez basit bir kan tahliliyle Lp(a) düzeyini ölçtürmesi, gizli risklerin erkenden saptanması açısından hayati önem taşır' dedi.
İNMENİN RİSKLERİNİ AZALTMAK MÜMKÜN
Uzmanların yüksek kardiyovasküler riskli bireylerde veya aile öyküsü olanlarda en az bir kez Lp(a) ölçümü yapılmasını önerdiğini aktaran Gencer, 'Değer genellikle ömür boyu stabil olduğundan tekrarlayan testlere gerek kalmaz. Şu an için Lp(a)'yı doğrudan ve güçlü şekilde düşüren onaylı ilaçlar sınırlı olsa da geliştirme aşamasındaki tedaviler seviyeleri yüzde 65-98 oranında azaltabilmekte ve büyük klinik denemeler devam etmektedir. Bu arada, diğer risk faktörlerinin (yüksek LDL, hipertansiyon, sigara, diyabet, obezite) agresif kontrolü kritik önem taşır. Sağlıklı yaşam tarzı, Lp(a) seviyesini değiştirmese de genel damar sağlığını korumaya yardımcı oluyor' ifadelerini kullandı.
Genetik miras değitirilemese de damarların üzerindeki baskıyı hafifletmenin mümkün olduğunu kaydeden Gencer, şöyle devam etti:
'Beslenme; Akdeniz tipi beslenmeyi benimsemek, tuzu, rafine şekeri ve doymuş yağları sofradan uzaklaştırmak damar sertliğini yavaşlatır. Fiziksel aktivite ve spor; düzenli spor yapmak, tempolu yürüyüşleri ve aerobik egzersizleri damarların esnekliğini korur, kan dolaşımını canlandırır, tansiyonu dengeler ve pıhtı oluşum eğilimini azaltır. Sigarayı bırakmak ve zararlı alışkanlıklardan uzaklaşmak; tütün ürünleri damar iç yüzeyini doğrudan tahrip eder ve damar sertliğini hızlandırır. Sigarayı kesin olarak bırakmak, inme riskini çok kısa sürede yarı yarıya düşürür ve damarların kendini yenilemesine fırsat tanır. Stres yönetimi; sürekli yüksek stres, damarları daraltan hormonları tetikleyerek tansiyon ataklarına yol açar; zihinsel dinginlik damar sağlığının ayrılmaz bir parçasıdır.'
ACİL MÜDAHALE KRİTİK ÖNEM TAŞIYOR
Tüm önlemlere rağmen damar tıkandığında beyin dokusunun oksijensiz kaldığını vurgulayan Uzm. Dr. Elif Sarıönder Gencer, şu ifadeleri kullandı:
'Beyinde kan akışı durduğu an her bir dakikada yaklaşık 2 milyon sinir hücresi geri dönüşsüz olarak ölür. Bu yüzden aşağıdaki belirtilerden biri aniden ortaya çıkarsa vakit kaybedilmemesi, hastanın derhal sağlık kuruluşuna götürülmesi gerekmektedir. Yüzde asimetri; gülümserken ağız köşesinin tek tarafa kayması, kolda veya bacakta güçsüzlük; havaya kaldırılan kolun aniden düşmesi veya tutmaması, konuşma bozukluğu; kelimeleri telaffuz edememe, peltekleşme ya da söylenenleri anlayamama. 'Biraz dinlen geçer', 'Tansiyonunu düşürüp bekleyelim' yanılgısına asla düşülmemelidir. Derhal 112 Acil Çağrı Merkezi aranmalıdır. Pıhtı çözücü ilaçların ve damarı anjiyo yöntemiyle açan tedavilerin uygulanabilmesi için ilk saatler paha biçilmezdir.'
İYİLEŞME TİTİZ BİR REHABİLİTASYON SÜRECİNE BAĞLIDIR
Akut kriz atlatıldıktan sonra başlayan dönemin en az ilk müdahale kadar önemli olduğuna işaret eden Uzm. Dr. Elif Sarıönder Gencer, 'Kararlılık ve organize bir çaba ister. Kaybedilen yürüme, konuşma ve günlük yaşam becerilerinin geri kazanılması; nöroloji, fizik tedavi, konuşma terapisi ve psikolojik desteğin el ele yürüdüğü çok disiplinli, titiz bir rehabilitasyon sürecine bağlıdır. Hasta, hasta yakını ve sağlık profesyonellerinin kenetlendiği bu süreç, bireyi yeniden bağımsızlığına ve toplumsal yaşama kavuşturan en kritik köprüdür' dedi.
İNME TEKRARLAYABİLEN BİR HASTALIKTIR
İlk atağı geçiren bir damar ağının gerekli tedbirler alınmazsa yeni bir atağa karşı savunmasız olduğunu vurgulayan Uzm. Dr. Elif Sarıönder Gencer, 'İkinci bir atağın önüne geçmek; hekim kontrolünde reçete edilen kan sulandırıcı ve kolesterol düşürücü ilaçların aksatılmadan kullanılmasına, tansiyon ve kan şekerinin sıkı takibine; en önemlisi de sigarayı kesin olarak bırakmak, düzenli spor yapmak ve sağlıklı beslenmek gibi kalıcı yaşam tarzı değişikliklerine tavizsiz şekilde sarılmaya bağlıdır. Damarlarınızın yükünü hafifletin, genetik risklerinizi öğrenin ve belirtiler ortaya çıktığı an zamana karşı yarışarak 112'ye başvurun. Çünkü beyin hücresi yerine konamaz; kaybedilen sağlığın telafisi ise yoktur' ifadelerini kullandı.
