Uluslararası veriler, dünyada 850 milyondan fazla kişinin kronik böbrek hastalığıyla yaşadığını ortaya koyarken Türkiye, Avrupa'da diyabetin en yüksek olduğu ülkeler arasında yer alıyor. Ülke genelinde 20-79 yaş grubundaki yaklaşık 9,6 milyon yetişkin diyabetle yaşarken, bunların 4,4 milyona yakını henüz tanı almadığı için durumunun farkında bile değil. Diyabet, zamanla diyaliz ve organ nakline kadar ilerleyebilen böbrek hasarının en temel tetikleyicileri arasında yer alırken, erken tanı ve düzenli takip böbrek sağlığının korunmasında hayati rol oynuyor.
DİYABETTE HER İKİ KİŞİDEN BİRİ HASTALIĞININ FARKINDA DEĞİL!
Günlük yaşamınızda ne kadar şeker tükettiğinizi biliyor musunuz? Hareketsiz geçen günlerinizin farkında mısınız? En son ne zaman kan şekerinizi ve böbrek sağlığınızı kontrol ettirdiniz?
Bu sorular, yalnızca bireysel yaşam alışkanlıklarını değil, giderek büyüyen bir toplum sağlığı sorununu da gündeme getiriyor. Uluslararası Diyabet Federasyonu'nun (IDF) 2025 yılında yayımladığı 11. Diyabet Atlası verilerine göre Türkiye, Avrupa Bölgesi'nde diyabetli yetişkin sayısının en yüksek olduğu ülke. 20-79 yaş aralığında yaklaşık 9,6 milyon kişi diyabetle yaşıyor. Yetişkin nüfusta diyabetin görülme sıklığı yüzde 16,5'e ulaşırken, diyabetli kişilerin yüzde 45,5'i, yani yaklaşık 4,37 milyonu henüz tanı almış değil.
Bu tablo milyonlarca kişinin, hastalığını bilmeden yaşamını sürdürdüğünü ve olası organ hasarlarının fark edilmeden ilerleyebileceğini ortaya koyuyor. Diyabetin yalnızca kan şekeri yüksekliğiyle sınırlı olmadığı kalp, göz, sinir sistemi ve böbrekler başta olmak üzere pek çok organı etkileyebildiği düşünüldüğünde, erken tanı ve düzenli takip çok daha büyük önem kazanıyor.
DÜNYADA 850 MİLYON KİŞİ KRONİK BÖBREK HASTASI
Böbrek hastalıkları, dünya genelinde giderek büyüyen ve halk sağlığı üzerinde ciddi yük oluşturan sorunların başında geliyor. Uluslararası Nefroloji Derneği (ISN) tarafından paylaşılan küresel verilere göre, dünya genelinde 20 yaş ve üzerindeki yaklaşık 850 milyon yetişkin kronik böbrek hastalığıyla yaşıyor. Yetişkin nüfusta görülme sıklığı yüzde 14,2'ye ulaşan kronik böbrek hastalığı, yılda yaklaşık 1,48 milyon kişinin hayatını kaybetmesine neden oluyor.
Bu veriler, böbrek hastalıklarının yalnızca ileri yaşlarda veya belirli hasta gruplarında görülen bir sorun olmadığını, milyonlarca insanı etkileyen küresel bir sağlık meselesine dönüştüğünü gösteriyor. Üstelik hastalığın erken evrelerde çoğu zaman belirti vermemesi, tanı ve tedavide gecikmeye neden olabiliyor.
Diyabet ise kronik böbrek hastalığının en önemli nedenleri arasında bulunuyor. Uzun süre kontrol altında tutulamayan yüksek kan şekeri, böbreklerdeki damarlara zarar vererek organın kanı süzme işlevini bozabiliyor. Zaman içinde gelişen bu hasar, kronik böbrek hastalığına, ileri evrelerde ise diyaliz veya böbrek nakli ihtiyacına kadar ilerleyebiliyor.
BÖBREKLERDEKİ HASAR, HİÇ BELİRTİ VERMEDEN İLERLEYEBİLİYOR
Diyabete bağlı böbrek hasarının en önemli özelliklerinden biri, hastalığın başlangıç döneminde kişinin kendisini iyi hissetmeye devam edebilmesi. Böbrek fonksiyonları belirgin ölçüde etkilenene kadar herhangi bir şikâyet ortaya çıkmayabiliyor. İdrarda albümin adı verilen proteinin görülmesi, böbrek hasarının erken işaretlerinden biri olarak kabul ediliyor. Böbreklerin süzme kapasitesindeki değişimler ise kandaki kreatinin değerinden hesaplanan tahmini glomerüler filtrasyon hızı (eGFR) ile değerlendiriliyor. Bu nedenle diyabet tanısı bulunan kişilerin yalnızca kan şekerini değil, böbrek fonksiyonlarını da düzenli olarak takip ettirmeleri gerekiyor. Erken dönemde saptanan böbrek hasarında uygun tedavi ve yaşam tarzı değişiklikleriyle hastalığın ilerlemesi yavaşlatılabiliyor.
'BÖBREK SAĞLIĞI, HASTALIK GELDİĞİNDE HATIRLANACAK BİR KONU DEĞİL'
Türk Böbrek Vakfı Başkanı Timur Erk, diyabet ve böbrek sağlığı arasındaki ilişkiye dikkat çekiyor:
'Diyabetin böbrekler üzerindeki etkisi, aslında toplum sağlığına daha geniş bir açıdan bakmamız gerektiğini gösteriyor. Bir hastalığın sonuçları yalnızca hastayı değil, ailesini, yakın çevresini ve sağlık sistemini de etkiliyor. Üstelik böbrek hastalıkları gibi bazı sağlık sorunları, kişi kendini iyi hissederken sessizce ilerleyebiliyor. Bu nedenle sağlığımızı korumak için hastalanmayı beklememeli, düzenli kontrolleri günlük yaşamımızın bir parçası haline getirmeliyiz. Türk Böbrek Vakfı olarak 40 yılı aşkın süredir böbrek sağlığının korunması ve toplumda sağlıklı yaşam alışkanlıklarının yaygınlaşması için çalışıyoruz. Diyabet gibi yaygın ve böbrek sağlığını doğrudan etkileyebilen hastalıklar söz konusu olduğunda, doğru bilgiye erişimin ve erken önlem almanın önemini daha fazla anlatmamız gerektiğine inanıyoruz. Böbrek sağlığını korumak, yalnızca sağlık kurumlarının ya da hekimlerin değil, hepimizin ortak sorumluluğu...'
'DİYABETTE ERKEN DAVRANMAK, BÖBREKLERİ KORUMAK DEMEKTİR'
İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa, Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Endokrinoloji, Metabolizma ve Diyabet Bilim Dalı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Emre Durcan, diyabetin böbrek sağlığı üzerindeki etkilerine dikkat çekerek erken tanının önemini vurguladı. Bu yılın Dünya Diyabet Günü temasının 'Diyabette erken davranmak' olduğunu hatırlatan Doç. Dr. Durcan, diyabetin böbreklerde yarattığı hasarın çoğu zaman hiçbir belirti vermeden yıllar içinde geliştiğini belirtti. Diyabetin insülin hormonunun yetersizliği veya etkisizliği sonucu kan şekerinin kalıcı olarak yükselmesiyle ortaya çıktığını ifade eden Durcan, vakaların yüzde 90'ından fazlasının aşırı kilo ve hareketsizlikle ilişkili Tip 2 diyabet olduğunu söyledi.
Yüksek kan şekerinin böbreklerdeki milyonlarca küçük damar yumağına zarar verdiğini, bunun sonucunda böbreklerin süzme işlevinin bozulduğunu ve idrarda protein kaçağının başlayabildiğini belirten Durcan, yüksek tansiyon, fazla kilo ve sigaranın bu hasarı hızlandırdığını kaydetti. Doç. Dr. Durcan, Türkiye'de hemodiyalize yeni başlayan hastaların yaklaşık beşte ikisinde böbrek yetmezliğinin temel nedeninin diyabet olduğuna dikkat çekti. Böbrek hasarının erken dönemde tespit edilmesinin mümkün olduğunu vurgulayan Durcan, diyabetli herkesin yılda en az bir kez idrarda albümin/kreatinin oranı ve kanda kreatinin ölçümü yaptırarak böbrek fonksiyonlarını kontrol ettirmesi gerektiğinin altını çizdi. Erken tanı alan hastalarda kan şekeri ve tansiyon kontrolünün yanı sıra böbrek koruyucu tedavilerle hastalığın ilerlemesinin önemli ölçüde yavaşlatılabildiğini ifade eden Durcan, korunmada yaşam tarzı değişikliklerinin de belirleyici olduğunu söyledi. Şekerli içeceklerden uzak durulması, fazla kilonun yüzde 5-10'unun verilmesi, düzenli fiziksel aktivite ve sigaranın bırakılmasının böbrek sağlığını korumada temel adımlar olduğunu belirten Durcan, şu çağrıyı yaptı: 'Diyabet erken fark edildiğinde böbrekler korunabilir, geç kalındığında ise kaybedilen böbrek fonksiyonu geri gelmez. Bu seneki 14 Kasım Dünya Diyabet Günü'nde çağrım şudur: Kan şekerinizi ölçtürün, diyabetiniz varsa böbreklerinizi her yıl kontrol ettirin.'
DİYABETLE YAŞAYANLAR BÖBREK SAĞLIKLARINI NASIL KORUYABİLİR?
Diyabete bağlı böbrek hasarının erken dönemde belirti vermemesi, düzenli taramaları hayati hale getiriyor. Böbrek sağlığının değerlendirilmesinde iki temel test öne çıkıyor:
· İdrarda Albümin-Kreatinin Oranı (uACR): İdrarda albümin kaçağının erken dönemde belirlenmesini sağlıyor.
· Kanda Kreatinin ve eGFR Ölçümü: Böbreklerin kanı süzme kapasitesinin ve fonksiyon derecesinin değerlendirilmesine yardımcı oluyor.
Bu testlerin hekim önerisi doğrultusunda düzenli aralıklarla yapılması, böbreklerde henüz belirgin bir şikâyet ortaya çıkmadan gelişebilecek hasarın saptanmasına yardımcı oluyor.
Diyabetle yaşayan kişilerin böbrek sağlıklarını korumak için dikkat etmeleri gereken başlıca noktalar ise şöyle:
· Kan şekeri düzeylerini hekimlerinin önerdiği hedefler doğrultusunda takip etmek.
· Tansiyon kontrolünü ihmal etmemek.
· Dengeli ve kişiye uygun beslenme alışkanlıkları geliştirmek.
· Düzenli fiziksel aktiviteyi günlük yaşamın parçası haline getirmek.
· Tütün ürünlerinden uzak durmak.
· Kullanılan ilaçları hekim önerisi olmadan bırakmamak veya değiştirmemek.
